Faiz Nedir? Basit ve Bileşik Faiz Arasındaki Fark

Faiz, en yalın haliyle paranın kirasıdır. Bir evi bir süre kullandığın için kira ödersin; başkasının parasını bir süre kullandığın için de faiz ödersin. Yönü değişince tanım aynı kalır: parayı sen verdiysen faiz senin getirindir.

Bu yazıda faizin nasıl hesaplandığını, basit ve bileşik faiz arasındaki farkın neden vade uzadıkça büyüdüğünü ve Merkez Bankası'nın belirlediği politika faizinin cebine hangi yollardan ulaştığını anlatıyoruz.

⚠ RakamTablosu: geçerli rakam bulunamadı (verilen: [])

Faizin üç bileşeni#

Bir faiz oranı üç sorunun cevabından oluşur:

• Anapara — ödünç verilen ya da yatırılan tutar.
• Oran — genellikle yıllık yüzde olarak belirtilir.
• Vade — paranın kaç dönem boyunca işlediği.

Bu üçü sabitken faizin nasıl işlediğini belirleyen tek şey kalır: kazanılan faizin anaparaya eklenip eklenmediği. Cevap "hayır" ise basit, "evet" ise bileşik faizden söz ediyoruz.

Basit faiz#

Basit faizde her dönem yalnızca ilk anapara üzerinden hesap yapılır. Kazanılan faiz kenara ayrılır, bir sonraki dönemin hesabına girmez.

Formül şudur:

Faiz = Anapara × Oran × Dönem sayısı

100.000 ₺ yıllık %40 basit faizle 3 yıl işlerse:

Her yıl aynı 40.000 ₺ eklenir, çünkü hesap hep başlangıçtaki 100.000 ₺ üzerinden yapılır.

Bileşik faiz#

Bileşik faizde kazanılan faiz anaparaya eklenir ve bir sonraki dönem o da faiz kazanır. Buna "faizin faizi" denir.

Formül şudur:

Son tutar = Anapara × (1 + Oran)^Dönem

Aynı 100.000 ₺, yıllık %40 bileşik faizle 3 yıl:

Üç yılın sonunda aradaki fark 54.400 ₺. Aynı oran, aynı anapara, aynı vade — tek fark faizin anaparaya eklenmesi.

Dönem sıklığı da önemli#

Faizin yılda kaç kez anaparaya eklendiği sonucu değiştirir. Yıllık %40 oran, aylık olarak işletildiğinde yıl sonundaki getiri yıllık bileşikten yüksek çıkar. Bankaların "yıllık" ve "efektif yıllık" oranları farklı vermesinin sebebi budur: efektif oran, dönem sıklığını da hesaba katan gerçek getiridir.

Karşılaştırma yaparken her zaman efektif yıllık orana bak — nominal oran tek başına yanıltıcıdır.

Politika faizi cebine nasıl ulaşır?#

Türkiye'de referans oran, Merkez Bankası'nın belirlediği politika faizidir. Şu an %37,00[kaynak] seviyesinde.

Bu oran doğrudan senin mevduat ya da kredi faizin değildir. Zinciri şöyle işler:

1. Merkez Bankası politika faizini belirler.
2. Bankaların birbirinden ve Merkez Bankası'ndan borçlanma maliyeti bu orana göre şekillenir.
3. Bankalar bu maliyetin üzerine kendi kâr marjını, riskini ve rekabet koşullarını ekleyerek mevduat ve kredi faizlerini belirler.

Bu yüzden politika faizi düştüğünde kredi faizin aynı gün düşmez; etki gecikmeli ve kısmi olur. Aktarımın nasıl işlediğini faizin kredi ve mevduata etkisi yazısında ayrıntılı ele aldık.

Nominal faiz yeterli değil: reel faiz#

Bir getiriyi değerlendirirken tek başına faiz oranına bakmak eksiktir. Asıl soru şudur: paranın alım gücü arttı mı?

Yıllık enflasyon %32,11[kaynak] iken %30 faiz veren bir mevduat, nominal olarak kazandırır ama alım gücü olarak kaybettirir.

Reel faiz doğru hesabı bölmeyle yapılır, çıkarmayla değil:

Reel faiz = ((1 + Nominal faiz) ÷ (1 + Enflasyon)) − 1

Kabaca bir fikir için çıkarma yeterlidir, ama oranlar büyüdükçe iki yöntem arasındaki fark açılır. Aynı mantığın maaş zammındaki hali için enflasyonun maaşlara etkisi yazısına bakabilirsin.

Özet#

• Faiz, paranın belirli bir süre kullanılmasının bedelidir.
• Basit faiz yalnızca ilk anapara üzerinden işler; her dönem aynı tutarı ekler.
• Bileşik faiz kazanılan faizi anaparaya ekler; fark vade uzadıkça hızla büyür.
• Karşılaştırmada efektif yıllık oran kullan; nominal oran dönem sıklığını göstermez.
• Politika faizi referanstır, senin faizin değildir; bankalar üzerine kendi marjını ekler.
• Getiriyi enflasyondan arındırmadan değerlendirme — önemli olan reel faizdir.